سیستم بازسازی بدن در طبیعت
آیا گرسنگی و کمبود غذا در طبیعت یک سیستم بازسازی بدن است؟
چرا بسیاری از حیوانات در دورههایی بدون غذا زنده میمانند؟
اگر به طبیعت نگاه کنیم، یک نکته عجیب توجه ما را جلب میکند:
بسیاری از حیوانات برخلاف انسان مدرن، هر روز و هر چند ساعت یکبار غذا نمیخورند.
خرسها ماهها در خواب زمستانی هستند، برخی پرندگان هزاران کیلومتر مهاجرت میکنند، گرگها و شیرها گاهی چند روز بین دو شکار فاصله دارند و حتی برخی خزندگان و دوزیستان دورههای طولانی کمغذایی را تحمل میکنند.
این سؤال مطرح میشود:
آیا این دورههای گرسنگی فقط برای بقا هستند یا بدن موجودات زنده در این زمانها وارد نوعی بازسازی و پاکسازی نیز میشود؟
پاسخ علمی این است:
«هر دو».
کمبود غذا در طبیعت در اصل یک مکانیسم بقاست، اما در کنار آن فرآیندهای مهمی برای نگهداری، تعمیر و سازگاری بدن نیز فعال میشوند.
«بدن برای فراوانی دائمی طراحی نشده است»
یکی از بزرگترین تفاوتهای انسان مدرن با بیشتر تاریخ حیات روی زمین این است که امروز غذا تقریباً همیشه در دسترس است.
اما در بیشتر دوران تکامل:
– غذا محدود بود
– شکار همیشه موفق نبود
– فصلهای خشکسالی وجود داشت
– زمستانها منابع غذایی کاهش پیدا میکرد
در نتیجه بدن موجودات زنده یاد گرفته است که بین دو وضعیت حرکت کند:
«فراوانی ← کمبود ← فراوانی ← کمبود»
نه فراوانی دائمی.
به همین دلیل بسیاری از سیستمهای متابولیکی بدن هنگام کاهش غذا فعال میشوند.
خواب زمستانی؛ یکی از عجیبترین آزمایشگاههای طبیعت
خرسها قبل از زمستان مقدار زیادی چربی ذخیره میکنند و سپس وارد دورهای طولانی از کاهش شدید فعالیت میشوند.
نکته شگفتانگیز اینجاست که با وجود ماهها غذا نخوردن:
– عضلات آنها به شدت تحلیل نمیرود
– بسیاری از اندامها سالم میمانند
– پس از بیدار شدن میتوانند عملکرد طبیعی خود را بازیابند
مطالعات نشان دادهاند که حیوانات زمستان خواب، تغییرات گستردهای در متابولیسم، مصرف انرژی و محافظت از بافتها ایجاد میکنند.
یعنی بدن صرفاً در حالت خاموشی نیست؛ بلکه در حال مدیریت هوشمند منابع است.
اتوفاژی؛ خانهتکانی سلولی
یکی از مفاهیم مهمی که در سالهای اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته، فرآیندی به نام اتوفاژی است.
اتوفاژی از دو واژه یونانی تشکیل شده است:
«اتو» یعنی خود
و
«فاژی» یعنی خوردن.
در این فرآیند سلولها بخشهای فرسوده، آسیبدیده یا ناکارآمد خود را تجزیه و بازیافت میکنند.
در واقع بدن بخشی از مواد قدیمی را میشکند تا از آنها برای ساخت و نگهداری اجزای جدید استفاده کند.
این فرآیند همیشه در بدن فعال است، اما در شرایطی مانند کاهش دریافت انرژی و استرسهای متابولیکی میتواند افزایش پیدا کند.
—
آیا حیوانات هنگام گرسنگی اتوفاژی بیشتری دارند؟
شواهد جالبی در این زمینه وجود دارد.
برای مثال در برخی مطالعات روی لاکپشتهای زمستانخواب، مشاهده شده است که در طول دوره خواب زمستانی، نشانههای مرتبط با اتوفاژی در سلولهای روده افزایش پیدا میکند.
مطالعات روی خفاشهای زمستان خواب ، نیز نشان دادهاند که دستگاه گوارش در زمان روزهداری طولانی دچار بازآرایی و تغییرات ژنتیکی قابل توجهی میشود.
این یافتهها نشان میدهد که بدن در زمان کمبود منابع فقط مصرفکننده ذخایر نیست؛ بلکه در حال بازتنظیم و مدیریت ساختارهای داخلی خود نیز هست.
—
اما یک سوءبرداشت خطرناک
بعضی افراد از این تحقیقات نتیجه میگیرند:
«هرچه بیشتر گرسنگی بکشیم سالمتر میشویم.»
این برداشت علمی نیست.
طبیعت چنین چیزی را تأیید نمیکند.
گرسنگی شدید و طولانی میتواند باعث:
– تحلیل عضلات
– ضعف سیستم ایمنی
– اختلالات هورمونی
– کاهش عملکرد مغز
– آسیب به اندامها
شود.
حتی در مطالعات مربوط به اتوفاژی نیز دانشمندان تأکید میکنند که هنوز بسیاری از جزئیات این فرآیند در انسان بهطور مستقیم اندازهگیری نشده است و نباید درباره آن اغراق کرد.
—
طبیعت از اصل «فشار کنترلشده» استفاده میکند
یکی از مفاهیم مهم زیستشناسی، پدیدهای به نام هورمسیس است.
در هورمسیس، مقدار کمی فشار یا چالش میتواند باعث فعال شدن سیستمهای دفاعی و سازگاری بدن شود.
برای مثال:
– ورزش
– سرما
– گرما
– محدودیت کالری کوتاهمدت
– فعالیت شدید بدنی
همگی نمونههایی از فشارهای کنترلشده هستند.
اما اگر شدت فشار از حد مشخصی عبور کند، اثر مفید به اثر مخرب تبدیل میشود.
در واقع بدن از «چالش» رشد میکند، نه از «تخریب».
شاید مشکل اصلی انسان مدرن کمبود نباشد؛ فراوانی دائمی باشد
طبیعت موجودات را برای زندگی در شرایط متغیر ساخته است.
اما انسان امروزی اغلب:
– دائماً غذا در اختیار دارد
– تحرک کمی دارد
– کمتر دورههای طبیعی گرسنگی را تجربه میکند
– کمتر با چالشهای فیزیکی مواجه میشود
به همین دلیل برخی دانشمندان معتقدند بخشی از بیماریهای متابولیک جدید ممکن است به فاصله گرفتن از ریتمهای طبیعی بدن مربوط باشد. ( از نظر من قطعاً و به وضوح همینطور است)
جمعبندی
وقتی حیوانات در طبیعت وارد دورههای کمبود غذا میشوند، بدن آنها فقط برای زنده ماندن تلاش نمیکند؛ بلکه مجموعهای از فرآیندهای سازگاری، صرفهجویی انرژی، بازیافت سلولی و محافظت از بافتها را فعال میکند.
اما این به معنای مفید بودن گرسنگی شدید و طولانی برای انسان نیست.
پیام اصلی طبیعت چیز دیگری است:
بدن موجودات زنده برای «فراوانی دائمی» طراحی نشده است.
سلامت بیشتر در تعادل میان مصرف و استراحت، دریافت و محرومیت موقت، فعالیت و بازسازی شکل میگیرد.
شاید یکی از رازهای طبیعت همین باشد:
رشد همیشه در راحتی اتفاق نمیافتد؛ گاهی بدن در زمان محدودیت، هوشمندترین نسخه خود را آشکار میکند.